Có những bài học không bắt đầu từ trang sách, cũng không xuất hiện trong bất kỳ bài kiểm tra nào. Đó là cách một người lắng nghe khi người khác nói, cách giải quyết bất đồng, cách đối diện với một sai lầm hay đơn giản là thái độ trước một điều chưa biết. Với trẻ nhỏ, những bài học ấy thường bắt đầu từ chính gia đình.
Trước khi bước vào trường học, trẻ đã quan sát thế giới thông qua những người gần gũi nhất. Cha mẹ không chỉ là người chăm sóc mà còn là những hình mẫu đầu tiên giúp trẻ hình thành cách giao tiếp, suy nghĩ và tiếp nhận kiến thức. Vì vậy, môi trường gia đình có vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng sự tò mò, thói quen học hỏi và thái độ của trẻ đối với việc phát triển bản thân.
Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, khi kiến thức có thể được tìm thấy chỉ sau vài thao tác trên thiết bị điện tử, điều trẻ cần không chỉ là biết thêm nhiều thông tin. Trẻ còn cần học cách đặt câu hỏi, lắng nghe, diễn đạt suy nghĩ và sử dụng những gì đã học trong cuộc sống. Và gia đình có thể là nơi đầu tiên giúp những năng lực ấy được hình thành từng ngày.
Cha mẹ thường mong con biết nói lời cảm ơn, xin lỗi đúng lúc, cư xử tử tế và có trách nhiệm với hành động của mình. Tuy nhiên, trẻ không chỉ tiếp nhận những lời nhắc nhở trực tiếp. Trẻ còn quan sát cách người lớn thực hiện chính những điều đó trong đời sống hằng ngày.
Khi cha mẹ kiên nhẫn lắng nghe con kể một câu chuyện, trẻ có cơ hội hiểu rằng ý kiến của mình được tôn trọng. Khi người lớn thừa nhận mình mắc lỗi và chủ động xin lỗi, trẻ nhìn thấy rằng sai lầm không phải điều cần che giấu, mà là cơ hội để sửa chữa. Khi cha mẹ dành thời gian đọc sách, học một kỹ năng mới hoặc tìm hiểu một vấn đề chưa biết, trẻ có thể nhận ra rằng việc học không kết thúc khi rời khỏi trường lớp.
Những hành động nhỏ này không nhất thiết tạo ra thay đổi ngay lập tức. Nhưng khi được lặp lại trong môi trường gia đình, chúng có thể góp phần hình thành cách trẻ nhìn nhận bản thân và thế giới xung quanh.
Điều đó cũng có nghĩa là cha mẹ không cần trở thành những người hoàn hảo mới có thể đồng hành cùng con. Đôi khi, việc cùng con tìm câu trả lời cho một câu hỏi khó, thừa nhận rằng mình chưa biết hoặc cùng nhau sửa một lỗi sai lại mang đến bài học thực tế hơn nhiều lời giảng giải.
Một gia đình nuôi dưỡng tinh thần học hỏi không phải là gia đình luôn có sẵn mọi câu trả lời, mà là nơi mọi người sẵn sàng cùng nhau tìm hiểu.
Trong nhịp sống bận rộn, thời gian dành cho gia đình đôi khi bị chia nhỏ bởi công việc, việc nhà, bài tập và các thiết bị điện tử. Cha mẹ có thể quan tâm đến điểm số, lịch học hay những kỹ năng con cần phát triển, nhưng lại ít có dịp ngồi xuống để thực sự trò chuyện với con.
Thực tế, không phải mọi khoảnh khắc học hỏi đều cần một kế hoạch cụ thể. Một cuộc trò chuyện trên đường đi học, câu hỏi về nhân vật trong cuốn truyện vừa đọc hay vài phút cùng nhau kể lại những gì đã xảy ra trong ngày đều có thể mở ra cơ hội học tập.
Khi trẻ kể về một trải nghiệm, cha mẹ có thể hỏi: “Điều gì khiến con thích nhất?”, “Nếu gặp tình huống đó lần nữa, con sẽ làm gì?” hoặc “Con nghĩ nhân vật ấy cảm thấy thế nào?”. Những câu hỏi mở như vậy khuyến khích trẻ diễn đạt suy nghĩ, sắp xếp thông tin và nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ.
Đặc biệt, việc lắng nghe không nên chỉ là bước chờ để đưa ra lời khuyên. Đôi khi, trẻ cần được nói hết câu chuyện, được hỏi thêm và được cảm nhận rằng suy nghĩ của mình thực sự có ý nghĩa. Từ những tương tác tưởng chừng bình thường ấy, trẻ có cơ hội phát triển ngôn ngữ, khả năng suy luận và sự tự tin khi giao tiếp.
Nghiên cứu của OECD cũng ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa môi trường học tập tại nhà, các cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con, hoạt động đọc chung với sự phát triển ngôn ngữ và những kỹ năng nền tảng của trẻ.
Vì vậy, xây dựng một gia đình coi trọng việc học không nhất thiết bắt đầu bằng việc mua thêm sách hay đăng ký thêm lớp học. Đôi khi, điều đầu tiên cần làm chỉ là dành cho nhau một khoảng thời gian đủ chất lượng để trò chuyện.
Đọc sách thường được xem là hoạt động giúp trẻ mở rộng vốn từ, phát triển khả năng đọc hiểu và tiếp cận kiến thức mới. Nhưng khi được thực hiện cùng cha mẹ, việc đọc còn có thể trở thành một trải nghiệm gắn kết giữa các thành viên trong gia đình.
Thay vì chỉ yêu cầu trẻ đọc xong một cuốn sách hoặc trả lời đúng những câu hỏi có sẵn, cha mẹ có thể cùng con khám phá câu chuyện. Hãy thử dừng lại ở một tình tiết thú vị, hỏi con dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo hoặc khuyến khích con kể lại câu chuyện theo cách hiểu của mình.
Nếu trẻ chưa hiểu một từ mới, cha mẹ có thể giải thích bằng ngữ cảnh, hình ảnh hoặc một ví dụ quen thuộc. Nếu trẻ đưa ra cách hiểu khác với người lớn, đó cũng là cơ hội để cả hai cùng trao đổi thay vì lập tức kết luận câu trả lời nào đúng.
Những hoạt động này giúp việc đọc vượt ra ngoài mục tiêu hoàn thành một nhiệm vụ. Trẻ có thể dần hình thành thói quen đặt câu hỏi, tìm kiếm ý nghĩa và kết nối thông tin trong câu chuyện với trải nghiệm thực tế.
Đáng chú ý, báo cáo Building Strong Foundations for Life của OECD năm 2026 ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa tần suất đọc sách cùng cha mẹ và một số năng lực học tập nền tảng ở trẻ năm tuổi tại các khu vực tham gia nghiên cứu. Đây là mối liên hệ được quan sát trong nghiên cứu, không có nghĩa rằng chỉ cần đọc sách thường xuyên là sẽ bảo đảm mọi trẻ đạt kết quả giống nhau.
Gia đình cũng không cần biến mỗi buổi đọc sách thành một giờ học nghiêm túc. Một câu chuyện trước giờ ngủ, vài trang sách vào cuối tuần hoặc một đoạn truyện ngắn được cả nhà cùng thảo luận đã có thể tạo nên điểm khởi đầu phù hợp.
Điều quan trọng không nằm ở số trang sách đã đọc, mà ở những gì các thành viên cùng khám phá và chia sẻ trong quá trình đó.
Một trong những rào cản khiến cha mẹ ngần ngại đồng hành với việc học của con là cảm giác mình chưa đủ kiến thức hoặc không biết cách hướng dẫn đúng. Điều này đặc biệt dễ xuất hiện khi trẻ học ngoại ngữ, sử dụng công nghệ mới hoặc tiếp cận những nội dung mà cha mẹ chưa từng được học theo phương pháp tương tự.
Tuy nhiên, đồng hành không đồng nghĩa với việc cha mẹ phải biết trước mọi câu trả lời.
Khi cùng con học tiếng Anh, chẳng hạn, cha mẹ có thể bắt đầu từ những hoạt động đơn giản: cùng nghe một đoạn hội thoại, học vài từ mới, đọc một câu chuyện ngắn hoặc thử sử dụng một câu tiếng Anh trong sinh hoạt hằng ngày. Nếu gặp nội dung chưa hiểu, cả nhà có thể cùng tra cứu và tìm cách giải thích phù hợp.
Cách tiếp cận này giúp trẻ nhìn thấy một điều quan trọng: người lớn cũng có thể học điều mới, mắc lỗi và tiếp tục cố gắng. Việc học không chỉ dành cho những người chưa biết, mà còn dành cho bất kỳ ai muốn phát triển thêm năng lực của mình.
Đồng thời, khi cha mẹ và con cùng tham gia, việc học không còn là trách nhiệm riêng của trẻ. Đó có thể trở thành một hoạt động chung, nơi mỗi thành viên có mục tiêu riêng nhưng vẫn hỗ trợ và khích lệ nhau.
Mô hình family literacy cũng nhấn mạnh việc kết hợp học tập của người lớn, giáo dục trẻ em và các hoạt động học tập chung giữa cha mẹ với con. Cách tiếp cận này nhìn nhận gia đình như một môi trường mà nhiều thế hệ có thể cùng phát triển kỹ năng.
Khi cha mẹ sẵn sàng trở thành người học bên cạnh con, trẻ không chỉ có thêm một người đồng hành mà còn có một hình mẫu về tinh thần học hỏi suốt đời.
Để việc học trở thành một phần tự nhiên trong đời sống gia đình, điều cần thiết không phải là bắt đầu bằng một lịch trình dày đặc. Thay vào đó, hãy chọn những hoạt động đơn giản, dễ duy trì và phù hợp với thời gian của từng thành viên.
Gia đình có thể bắt đầu bằng một vài gợi ý sau:
Không phải gia đình nào cũng có cùng điều kiện, lịch sinh hoạt hay nguồn lực học tập. Vì vậy, những hoạt động này nên được điều chỉnh linh hoạt theo hoàn cảnh thực tế. Một khoảng thời gian ngắn nhưng có sự tương tác tích cực có thể là điểm khởi đầu dễ duy trì hơn một kế hoạch quá tham vọng.
Điều quan trọng là tạo ra môi trường mà các thành viên cảm thấy thoải mái khi học, được khuyến khích thử sức và không phải lo sợ rằng mỗi sai lầm đều dẫn đến sự trách móc.
Ngày nay, các nền tảng học tập số mở ra nhiều cách tiếp cận kiến thức linh hoạt hơn. Trẻ có thể học qua hình ảnh, âm thanh và những hoạt động tương tác; người lớn cũng có thể chủ động phát triển ngoại ngữ hoặc những kỹ năng cần thiết cho công việc.
Tuy nhiên, có thiết bị học tập không đồng nghĩa với việc gia đình đã có một môi trường học tập hiệu quả. Điều quan trọng vẫn là cách các thành viên lựa chọn nội dung, sử dụng công nghệ và duy trì sự tương tác trong quá trình học.
Cha mẹ có thể cùng con xác định mục tiêu, trao đổi về nội dung vừa học hoặc khuyến khích con vận dụng kiến thức vào một tình huống thực tế. Thay vì chỉ hỏi “Hôm nay con học được bao nhiêu?”, hãy thử hỏi “Có điều gì hôm nay khiến con thấy thú vị?” hoặc “Con có thể sử dụng điều vừa học vào đâu?”.
Với ngoại ngữ, cả gia đình có thể chọn một chủ đề quen thuộc như giới thiệu bản thân, kể về một ngày của mình hoặc mô tả một món ăn yêu thích. Mỗi thành viên tham gia theo khả năng riêng, không cần đạt cùng một trình độ hay hoàn thành cùng một lượng bài tập.
Đây cũng là tinh thần mà Family Learning Company hướng đến thông qua định hướng học tiếng Anh cho nhiều thành viên trong gia đình. Theo thông tin trên website Family Learning Company tại Việt Nam, nền tảng hướng đến các nhóm tuổi từ mầm non, tiểu học, trung học đến người lớn, giúp việc học tiếng Anh có thể được tiếp cận trong cùng một gia đình.
Với Together We Learn và định hướng family learning, cơ hội học tập không nhất thiết chỉ nằm trong lớp học hoặc gắn với một thành viên duy nhất. Việc học có thể trở thành một phần trong nhịp sống chung, nơi cha mẹ và con cùng khám phá ngôn ngữ, chia sẻ trải nghiệm và khích lệ nhau tiến bộ.
Dù lựa chọn phương pháp hay nền tảng nào, công nghệ nên đóng vai trò hỗ trợ cho mục tiêu học tập và sự tương tác giữa các thành viên, thay vì thay thế hoàn toàn thời gian đồng hành trực tiếp.
Không có một công thức duy nhất để xây dựng môi trường học tập phù hợp cho mọi gia đình. Mỗi nhà có lịch trình, điều kiện và cách kết nối khác nhau. Có gia đình thường xuyên đọc sách cùng nhau; có gia đình học qua những cuộc trò chuyện ngắn; cũng có gia đình bắt đầu từ việc cùng học một vài câu tiếng Anh mỗi ngày.
Những cách tiếp cận ấy không cần phải giống nhau mới có ý nghĩa.
Điều đáng quý là khi việc học không còn chỉ được nhìn nhận như nhiệm vụ của trẻ, mà trở thành cơ hội để cả gia đình cùng phát triển. Cha mẹ có thể học cách lắng nghe tốt hơn, trẻ có thể tự tin đặt câu hỏi hơn và mọi người có thêm những chủ đề để chia sẻ với nhau.
Bởi sau cùng, điều trẻ mang theo từ gia đình không chỉ là kiến thức được ghi nhớ trong một giai đoạn. Đó còn có thể là thái độ đối với việc học, sự tò mò trước thế giới, lòng kiên nhẫn khi gặp khó khăn và niềm tin rằng mình luôn có thể học thêm điều mới.
Gia đình là lớp học đầu tiên không phải vì cha mẹ phải dạy con mọi thứ, mà vì chính trong những điều bình thường mỗi ngày, các thành viên có thể cùng nhau học cách hiểu biết hơn, trưởng thành hơn và kết nối với nhau sâu sắc hơn.
Và đôi khi, hành trình ấy chỉ cần bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: Hôm nay, chúng ta có thể cùng nhau học thêm điều gì?
Global Book Corporation: Đại diện của 19 thương hiệu truyền thông quốc tế tại Việt Nam
Tại Việt Nam, Global Book Corporation hiện hợp tác và phát triển các thương hiệu truyền thông quốc tế như: The Economist, CNBC, Nikkei, Nikkei Asia, Nikkei BP, The Financial Times, The Wall Street Journal, The Washington Post, BBC News, Caixin, Vice Media, Art 4d, Sawasdee, Business Traveller, The New York Times, South China Morning Post, Singapore Press Holdings, Network18, Reuters, Aviation Week Network, FrankieKnowledge, Ashu Research, ScoutAsia, Superbrands, Harrison Assessments, GloCoach, Family Learning Company.
Bạn có mong muốn đưa doanh nghiệp mình vươn xa và khẳng định vị trí tầm quốc tế? Hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn.
Global Book Corporation
Địa chỉ: 448 Đường Tên Lửa, Phường An Lạc, Thành Phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.
Hotline: +84 902 932 392 / +84 913 932 392
Email: info@globalbookcorp.com
Website:
https://www.globalbookcorp.com/
Nguyen Huynh Mai Thy
